Οι πύργοι της Κεντρικης Ανατολικής Εύβοιας και η αναμετάδοση του μηνύματος της πτώσεως της Τροίας, 1184 π.Χ του Δημήτριου Γ. Κοίλιαρη

Αντί  άλλου  προλόγου

    Α. Ευβοϊκό Μυστρά έχει αποκαλέσει λίαν επιτυχώς την κεντρική ανα-τολική Εύβοια το άξιο τέκνο της, ο Χαρ. Δ. Φαράντος, νυν πρόεδρος της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών. Όντως το τμήμα Κύμης – Αλιβερίου που συμπίπτει με την έκταση του σημερινού Δήμου βρίθει ναϊκών μνημείων όλων των περιόδων του Βυζαντίου, 330-1453, τα οποία διατηρούνται και λειτουργούνται. Στα Βυζαντινά μνημεία κατατάσσονται, περιλαμβάνον-ται και οι 14 τουλάχιστον πύργοι, που δεσπόζουν στα υψηλότερα σημεία της περιοχής μας, άλλοι σε αρίστη κατάσταση, π.χ. του Αυλωναρίου, Τραχηλίου, Καράβου, άλλοι ημικατεστραμμένοι, π.χ. Κουρουνίου, Βιτά-λου, άλλοι ορατοί στη βάση, π.χ. Κοιλίου, άλλοι ανύπαρκτοι, π.χ. Μονο-δρύου. Ότι οι πύργοι αυτοί είναι Βυζαντινοί (330-1453 μ.Χ.), μεσαιωνικοί (476-1453 μ.Χ.) – κατά τη γνώμη του Σκούρα, Βασιλάτου, Καράπα και άλλων –  και  ενετικοί, φράγκικοι, βενετσιάνικοι (1204-1453 μ.Χ.) μόνο εν μέρει είναι ορθό, διότι, όπως θα τονισθεί στο σχετικό χωρίο του κυρίως κειμένου, ανηγέρθησαν κατά τα τελευταία έτη των μυκηναϊκών χρόνων, 1400 περίπου π.Χ. ή κατά την πρώιμη γενικά αρχαιότητα για τους λόγους που θα εκτεθούν, αλλά ανακαινίσθηκαν και επαναλειτούργησαν επί της εποχής των δυτικών σταυροφόρων που κατέλαβαν και την Εύβοια το 1204 μ.Χ.

 

Σύντομη εισαγωγή

    Η τρωική εκστρατεία, η πρώτη εξακριβωμένη (βεβαιωμένη) ιστορική πράξη των Ελλήνων, σκοπός της οποίας ήταν η αναζήτηση και διάνοιξη εμπορικού δρόμου προς τον Εύξεινο Πόντο, είναι γνωστή από τα παιδικά μας χρόνια με το γοητευτικό τρόπο, με τον οποίο μας την μετέφερε ποιητικά ο μέγας Όμηρος. Αγώνας σκληρός, αιματηρός 10ετής με έκβαση τελικά ευτυχή, την πτώση της Τροίας, και τη δυνατότητα πλέον των Ελλήνων να εγκαθίστανται σε νέους τόπους ή να προβαίνουν σε επικερδείς εκεί επιχειρήσεις.

Φυσικό ήταν μετά την αίσια έκβαση των εχθροπραξιών, περίπου το 1184 π.Χ., να σπεύσουν οι νικητές Έλληνες να μεταδώσουν τάχιστα στην έδρα του αρχηγού Αγαμέμνονος, τις Μυκήνες της Αργολίδος, το χαρμόσυνο νέο της, επιτέλους, αλώσεως της Τροίας, που προέβαλε επί μία συναπτή 10ετία πείσμονα αντίσταση.

Το γεγονός αυτό περιέσωσε στην τραγωδία του «Αγαμέμνων», διδα-χθείσα το 458 π.X., ο μέγας τραγικός ποιητής Αισχύλος. Από 36 περίπου στίχους, εκ των οποίων 10 αναφέρονται στα «καθ’ ημάς», στην Εύβοια, πληροφορούμαστε την πορεία που ακολούθησε η μετάδοση του μηνύμα-τος μέσω των φρυκτωρικών πύργων, που ήδη λειτουργούσαν στον ελλη-νικό χώρο και των οποίων βασική απόστολή ήταν η ταχεία αναμετάδοση ειδήσεων πανελλήνιου ή τοπικού ενδιαφέροντος. [«Τοιοίδε εισιν νόμοι λαμπαδηφόρων, άλλος παρ’ άλλου πληρούμενοι διαδοχαίς» (= τέτοιες είναι οι εντολές των φρυκτωρών, να μεταδίδει ο ένας στον άλλο το σύν-θημα της φωτιάς), Αισχ. Αγαμέμν, 312-313.] Τρίτος σταθμός που έλαβε το σήμα και όφειλε τάχιστα να το αναμεταδώσει ήταν το Μάκιστον, το οποίο ο ανώνυμος αρχαίος σχολιαστής αναφέρει ως όρος της Ευβοίας χωρίς άλλο τοπικό προσδιορισμό. Πρώτος ο γερμανός φιλόλογος Αugust Baumeister (1830-1922), ο οποίος επεσκέφθη τη χώρα μας περίπου το 1853, επί Όθωνος, εξέδωσε βιβλίο το 1864 γερμανιστί υπό τίτλον «Το-πογραφικό σκαρίφημα της νήσου Ευβοίας», όπου υποθέτει ότι τό «Μά-κιστον» συμπίπτει με το Καντήλι, το γνωστό βουνό μεταξύ Πολιτικών Χαλκίδος και μονής Γαλατάκη επί του βορείου Ευβοϊκού. Ασφαλώς το ύψος του βουνού αυτού, 1225 μ, και η γειτνίασή του, η μικρή απόσταση, με τον επόμενο σταθμό, το Μεσσάπιον (νυν Χτυπάς), συνετέλεσε, πιστεύω, να προβεί σ’ αυτήν την εκδοχή. Άποψη σεβαστή, αλλά όχι ακαταμάχητη.

Μελέτησα το σχετικό κείμενο του Αισχύλου επισταμένως και διε-μόρφωσα άλλη άποψη, την οποία μετά παρρησίας καταθέτω στην κρίση των φίλων αναγνωστών (ακροατών, θεατών).

Ωστόσο κρίνω φρόνιμο να παραθέσω μέρος της τελευταίας παραγρά-φου της απαντήσεως του κορυφαίου γερμανού φιλολόγου Wilamovitz προς το Γυμναστικό Σύλλογο Κύμης το 1895, όταν ερωτήθηκε περί της αρχαίας Κύμης: «Λοιπόν εστίν Υμάς προνοηθήναι της ιδίας αρχαιότη-τος και δόξης, ώ άνδρες Κυμαίοι. Ου χρή διδαχθήναι περί των τοιού-των εκ βιβλίων ουδέ υπό ανδρών, ει και φιλελλήνων, όλως αλλοφύλων. Αύτη η γή η τρέφουσα υμάς…τετήρηκεν την αλήθειαν βεβαιότερον πάντων των βιβλίων και μαρτυρήσει τω ερωτήσαντι φιλοσπούδως…» [=Κυμαίοι, υπολείπεται να φροντίσετε Σεις για τη δική σας αρχαιότητα και δόξα. Δεν πρέπει να διδαχθείτε για τέτοια θέματα από βιβλία ούτε από άνδρες όλως διόλου ξένους, ακόμη κι αν είναι φιλέλληνες. Η γη που σας τρέφει…έχει συντηρήσει την αλήθεια πιο βέβαιη από τα βιβλία και θα την αποκαλύψει σ’ αυτόν που την αναζητεί με ζήλο…]

Β. Οι πύργοι αφ’ ενός και τα ναϊκά μνημεία αφ’ ετέρου συνθέτουν το ελληνορθόδοξο μεγαλείο: οι πρώτοι εκφράζουν τη φιλοπατρία, την περη-φάνια και την ευφυΐα, τα δεύτερα την πίστη στο Θεό, την αλληλεγγύη και τη συναδέλφωση. Έτσι λειτουργούν συμπληρωματικά. Όντως απο-στολή των μεν ήταν η άμυνα έναντι των επιδρομέων και η προστασία του τοπικού πληθυσμού μέσω της ταχείας επικοινωνίας, ενώ των δε η νοερά επικοινωνία με τον Ύψιστο και η σύσφιγξη των σχέσεων των πιστών διά της κοινής προσευχής.

Γ. Στην ανά χείρας εργασία γίνεται σύντομη και μεθοδική αναφορά στους πύργους της κεντρικής ανατολικής Ευβοίας και στη μέσω αυτών αναμετάδοση του μηνύματος πτώσεως της Τροίας το 1184  π.Χ.

 

Οι πύργοι της κεντρικής ανατολικής Ευβοίας και η αναμετάδοση του μηνύματος της πτώσεως της Τροίας, 1184 π.Χ.

 

  1. Ορισμός. Ο πύργος είναι τετράγωνη συνήθως ή σπανίως κυκλική κατάσκευή, πέτρινη, μεγάλου ύψους, 10 έως και 16 μέτρων, οικοδομη-μένη σε υψηλό σημείο, που επιτρέπει:

Ή την εποπτεία και τον έλεγχο μεγάλης εκτάσεως περιοχής προς λή-ψη μέτρων των κατοίκων εξ αιτίας εχθρικών, πειρατικών ή ληστρικών επιδρομών (αμυντική αποστολή).

Ή τη μεταβίβαση ειδήσεων πολεμικού ή πολιτικού κυρίως περιεχομέ-νου, πάντως όχι προσωπικού (τηλεπικοινωνιακός ρόλος).

Ο πύργος ορίζεται επίσης και ως οχυρωματικό έργο μεγάλου ύψους, είτε αυτόνομο είτε ενσωματωμένο εντός ή εφαπτόμενο των τειχών κά-στρου, το οποίο και ισχυροποιεί. Στη δεύτερη περίπτωση υπερέχει σε ύψος των τειχών, επί των οποίων δεσπόζει.

Τετράγωνος πύργος στην Τριάδα Ευβοίας

Πύργος κυλινδρικός

  1. Ετυμολογία. Η λέξη είναι ελληνική. Ωστόσο την ίδια έννοια είχε και η ομηρική λέξη «η τύρσις» (γενική: της τύρσιος, όπως: η Δίρφυς, της Δίρφυος) = πύργος, έπαλξη, προμαχών(ας). Ομόρριζη η ομώνυμη λατι-νική λέξη turris (τυρσ-/turr), από την οποία προήλθαν οι λατινογενείς: tour στη γαλλική, tower στην αγγλική, torre στην ιταλική.
  2.   Αναφορές στους πύργους της κεντρ/ανατολ. Ευβοίας της εκτεινομέ-νης εντός της περιοχής του νυν δήμου Κύμης-Αλιβερίου:

α) Σε συστηματική, λεπτομερή αναφορά όλων των πύργων της νήσου Ευβοίας έχει προβεί στο βιβλίο του «Ακροπόλεις, κάστρα, πύργοι της Ευβοίας», Χαλκίδα, 2003 το δραστήριο μέλος της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών (ΕΕΣ) Θεόδωρος Ι. Σκούρας.

β) Ν. Γ. Βασιλάτος, «Κάστρα και πύργοι της Ευβοίας», 1992. Το βι-βλίο αυτό αναφέρεται σε 3 από τους πύργους της περιοχής μας, του Τρα-χηλίου, Αυλωναρίου, Ριζόκαστρου Αλιβερίου.

γ) Ευκαιριακά κατά τη συγγραφή βιβλίων γενικότερου ή άλλου περιε-χομένου έχουν αναφερθεί σε ορισμένους από αυτούς οι Νικ. Ξ. Καρά-πας, «Κύμη, ο εξώστης του Αιγαίου», 1953, Κωνσταντίνος Π. Σγόυρος, «Χρονικό του δήμου Αυλώνος», 1983      .

Ατυχώς και οι τρεις θεωρούν τους πύργους μεσαιωνικούς, 476-1453 μ. Χ.

Τμήμα της κρηπίδος (βάσεως) του ογκώδους και
ισχυρού φρυκτωρικού πύργου των Κήπων, αψευδής μάρτυρας
της κατασκευής του κατά την πρώιμη αρχαιότητα.

  1. Χρόνος κατασκευής. Αυτός χάνεται στα βάθη της ιστορίας ή της προϊστορίας. Από την εποχή που οι άνθρωποι αισθάνθηκαν ανασφαλείς, λόγω πιθανής εχθρικής, πειρατικής ή ληστρικής επιδρομής ή απειλής, προέβησαν στην ανέγερση αυτών των ισχυρών ογκωδών κατασκευών και την τοποθέτηση παρατηρητών και κατασκόπων σε 24ωρη βάση, προκειμένου να ειδοποιούν τους συμπολίτες τους ή να λαμβάνουν τα κα-τάλληλα μέτρα ή να καταφεύγουν σε τόπους φύσει οχυρούς ή σε οχυρω-ματικά έργα, κάστρα. Πάντως η πρώτη κατασκευαστική φάση των πύρ-γων της περιοχής μας, των περισσοτέρων, ανάγεται στη μυκηναϊκή επο-χή, περίπου το 1400 π.Χ., όχι μόνο διότι στη βάση τους έχουν τοποθετη-θεί ογκόλιθοι, κατασκευαστικό γνώρισμα εκείνης της εποχής, αλλά και διότι φαίνεται μέσα από τα ομηρικά ή άλλα κείμενα, που αναφέρονται στην αρχή του 12ου αιώνος, ότι μεταδίδονταν μηνύματα μέσω φρυκτω-ρικών πύργων.

Ομήρου, Ιλιάς, Σ, στίχοι 210-213

(Ο μέγας ποιητής Όμηρος αναφέρεται εδώ στη χρήση φρυκτωριών προς ταχεία μετάδοση μηνύματος) «…άμα ηλίω καταδύντι επήτριμοι πυρσοί φλεγέθουσι, υψόσε δε αυγή αΐσσουσα γίγνεται ιδείν αμφικτίονας, εάν πως ίκωνται συν ναυσίν αλκτήρες αρής…»

καταδύντι, του καταδύομαι= δύω, (π.χ. κατάδυση)

επήτριμοι= αλλεπάλληλοι, συνεχείς, συχνοί, πυκνοί

φλεγέθω= φλέγομαι, καίω

υψόσε= εις ύψος, υψηλά, προς τα επάνω

αυγή= φως

αϊσσουσα= κινούμενη ορμητικά, ακτινοβολούσα (πχ διάττοντες αστέρες)

αλκτήρες= υπερασπιστές (π.χ. αλκή, άλκιμος, αλέξω=αποκρούω)

αρή= αρά, κατάρα, όλεθρος, κακό

«…και, όταν ο ήλιος δύσει, αλλεπάλληλοι πυρσοί (δάδες) ανάβουν και ανέρχεται ψηλά λάμψη κινούμενη ορμητικά (ακτινοβολούσα) για να δουν οι γείτονές τους, μήπως φθάσουν με πλοία τους ως υπερασπιστές του κακού…»

Ο πύργος των Κήπων. Προφανής η αρχική οικοδομική φάση στη βάση του

  1. Διάρκεια και πέρας λειτουργίας. Αφού, όπως θα αναγνώσομε κατω-τέρω, λειτούργησαν αποτελεσματικά οι πύργοι της περιοχής μας στη δι-άρκεια του Τρωικού πολέμου, 1193 – 1184 π.Χ., είναι φυσικό να είχαν ανεγερθεί νωρίτερα, στα λαμπρά μυκηναϊκά χρόνια της γενικής ακμής του Ελληνισμού, 1400 π.Χ. Στη διάρκεια της αρχαιότητος προσέφεραν άνευ διακοπής πολύτιμες υπηρεσίες. Φαίνεται ότι στη διάρκεια του Βυ-ζαντίου, 330 μ.Χ. περίπου έως την Ενετοκρατία, 1204 μ.Χ., δηλαδή τη βίαιη εγκατάσταση των δυτικών σταυροφόρων στό Βυζάντιο και, φυσι-κά, στην Εύβοια, οι περισσότεροι εγκαταλείφθηκαν, επειδή το Βυζάντιο αισθανόταν ασφαλές. Όμως μετά το 1204 οι Δυτικοί κατακτητές της Ευβοίας, προς ενίσχυση του συναισθήματος ασφαλείας, ανακαίνισαν ή επανήγειραν κάποιους, κυρίως τους κεντρικούς, όπως του Αυλωναρίου, Potiri, Τραχηλίου, κτλ. Η αναδόμηση είναι προφανής. Η προσεκτική παρατήρηση αποκαλύπτει τη διαφορά δoμήσεως μεταξύ της βάσεως, στοιχείου της πρώτης οικοδομικής φάσεως, και του κυρίως κορμού. Το κύκνειο άσμα των πύργων συνέπεσε με την κατάληψη της Ευβοίας από τους θηριώδεις οθωμανούς το 1470 μ.Χ. Οι πανίσχυροι τότε τούρκοι αλ-λά και η άγνοιά τους επί θεμάτων ταχείας επικοινωνίας έθεσαν τέλος οριστικό στη λειτουργία των πύργων, που έμειναν έκτοτε έρμαια στη δίνη, την ορμή και την οργή των ποικίλων καιρικών φαινομένων, στην εγκατάλειψη, στην αρπαγή και λεηλασία του δομικού των υλικού.
  2. Yλικό κατασκευής. Οι πύργοι της περιοχής μας είναι όντως κατα-σκευαστικά επιτεύγματα. Είναι όλοι τετράγωνοι, ουδείς κυλινδρικός. Η τοιχοποιία αποτελείται από λίθους εγχώριους, τοπικής δηλαδή προελεύ-σεως, συνδεδεμένους με ισχυρό ασβεστοκονίαμα. Σε ορισμένους πύρ-γους, όπως λ.χ. του Κουρουνίου, η αιολική ενέργεια, η δύναμη του ανέ-μου, έχει διαβρώσει το συνδετικό υλικό, ώστε δημιουργείται η εντύπωση ότι έχει κτισθεί με το σύστημα της ξηρολιθιάς. Η είσοδος, η οποία ποτέ δεν «έβλεπε» προς τη θάλασσα, ασφάλιζε εσωτερικά με ισχυρό ξύλο οριζόντια τοποθετημένο ή σε μορφή «κόντρας», πάνω δε από αυτήν υπάρχει παράθυρο καλούμενο «ζεματίστρα» ή «καταχύστρα», από το οποίο έχυναν καυτό νερό ή λάδι στους επίδοξους εισβολείς και κατά-κτητές. Είναι πάντοτε σε υψηλό επίπεδο, ώστε να αποτρέπεται η ευχερής πρόσβαση ή προσβολή από εχθρικά στοιχεία, ενώ υπάρχουν στα υψηλό-τερα σημεία ανοίγματα μικρών διαστάσεων προς αερισμό και φωτισμό του εσωτερικού και προς κατόπτευση της περιοχής. Στο ανώτερο επίπε-δο του εσωτερικού του πύργου υπήρχε δωμάτιο διαμονής και αναπαύ-σεως των φυλάκων, φρουρών, φρυκτωρών, από το οποίο με ανασυρό-μενη σκάλα ή ανεμόσκαλα επιτρεπόταν η άνοδος στο δώμα του παρα-τηρητή, του φρυκτωρού, στο οποίο ανοίγονταν μικρά παράθυρα τραπε-ζοειδούς κατόψεως που κατέληγαν σε στενές οπές.
  3. Αποστολή (σκοπός, χρήση). Ήδη στον ορισμό δηλώθηκε η διπλή αποστολή του: Η εποπτεία του χώρου αφ’ υψηλού και η μεταβίβαση ειδήσεων. Θα είμαι αναλυτικότερος στη δεύτερη χρήση. Στην αρχαιότη-τα από τη μυκηναϊκή εποχή, 1400 π.Χ. περίπου μέχρι το 1400 μ.Χ. για τη μεταβίβαση ειδήσεων, εκτός από ημεροδρόμους στην ξηρά και ταχύ-πλοα πλοία στη θάλασσα, χρησιμοποιούσαν συστηματικά τη νύκτα «φρυκτούς», αναμμένα δηλαδή δαδιά από υψηλά σημεία, κορυφές, πύρ-γους, πύργους τειχών, ειδικούς φρυκτωρικούς πύργους, κ.λπ. Σε ακινη-σία οι φρυκτοί δήλωναν έλλειψη κινδύνου, σε κίνηση δήλωναν κίνδυνο. Με τον οπτικό αυτό τηλέγραφο μπορούσαν να μεταβιβάσουν όχι μόνο γενικές ειδήσεις αλλά και συγκεκριμένα μηνύματα, τα οποία οι δέκτες των ήταν σε θέση να αποκωδικοποιήσουν. Η συνεννόηση με φωτεινά σήματα λεγόταν «φρυκτωρία».

Ο Θουκυδίδης, 464-400 π.Χ., στο βιβλίο γ, 80 γράφει «…οι δε Πελο-ποννήσιοι…απέπλευσαν και υπό νύκτα αυτοίς εφρυκτωρήθησαν 60 νήες Αθηναίων προσπλέουσαι από Λευκάδος» (= οι Πελοποννήσιοι απέπλευσαν και τη νύκτα ειδοποιήθηκαν μέσω φρυκτωριών (φρυκτω-ρικών πύργων) ότι 60 πολεμικά πλοία των Αθηναίων έπλεαν προς αυ-τούς από τη Λευκάδα). (Λευκίμη Κερκύρας – Λευκάδα: 80 χιλ/τρα).

  1. Οι φρυκτωρικοί πύργοι της περιοχής μας αναμεταδίδουν την είδηση της αλώσεως (της πτώσεως) της Τροίας το 1184 π.Χ.

Όταν η Τροία, το Ίλιον, έπεσε στα χέρια των Αχαιών, των Ελλήνων, το 1184 π.Χ., ο Αγαμέμνων ειδοποίησε τη σύζυγο Κλυταιμνήστρα στις Μυκήνες της Αργολίδος μέσα σε μία νύκτα. Οι άνθρωποί του άναψαν δυνατή φωτιά στο όρος Ίδη της Τροίας και πολλές φωτιές η μία μετά την άλλη μετέφεραν το μήνυμα από βουνό σε βουνό, από φρυκτωρία σε φρυκτωρία, μέχρι τις Μυκήνες: Ίδη > Έρμαίο Λήμνου >Άθως Αγίου Ό-ρους >Μάκιστον Ευβοίας >Μεσσάπιον Βοιωτίας >Κιθαιρών >Αιγί-πλαγκτον Μεγαρίδος >Αραχναίο Αργολίδος >Μυκήνες. Το γεγονός αυτό καταγράφει ο μέγας τραγικός ποιητής Αισχύλος στο έργο του «Αγαμέμνων», στίχοι 280-316.

ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ

Ἥφαιστος, Ἴδης λαμπρὸν

 ἐκπέμπων σέλας·

φρυκτὸς δὲ φρυκτῷ δεῦρ᾽ ἀπ᾽

                                 ἀγγάρου πυρὸς
ἔπεμπεν, Ἴδη μὲν πρὸς Ἑρμαῖον

                                                λέπας
Λήμνου· μέγαν δὲ πανὸν ἐκ νήσου

                                               τρίτον
285 Ἀθῷον αἶπος Ζηνὸς ἐξεδέξατο·
ὑπερτελής τε, πόντον ὥστε νωτίσαι
ἰσχὺς πορευτοῦ λαμπάδος πρὸς

                                             ἡδονὴν

πεύκη, τὸ χρυσοφεγγὲς, ὥς τις ἥλιος,
σέλας παραγγείλασα Μακίστου

                                           σκοπαῖς·
290 ὃ δ᾽ οὔ τι μέλλων οὐδ᾽

                          ἀφρασμόνως ὕπνῳ
νικώμενος παρῆκεν ἀγγέλου μέρος,
ἑκὰς δὲ φρυκτοῦ φῶς ἐπ᾽ Εὐρίπου

                                                 ῥοὰς
Μεσσαπίου φύλαξι σημαίνει μολόν.
οἳ δ᾽ ἀντέλαμψαν καὶ παρήγγειλαν

                                             πρόσω,

 


295 γραίας ἐρείκης θωμὸν ἅψαντες

                                                 πυρί·
σθένουσα λαμπὰς δ᾽ οὐδέ πω

                                    μαυρουμένη
ὑπερθοροῦσα πεδίον Ἀσωποῦ δίκην
φαιδρᾶς σελήνης πρὸς Κιθαιρῶνος

                                                λέπας
ἤγειρεν ἄλλην ἐκδοχὴν πομποῦ

                                               πυρός.
300 φάος δὲ τηλέπομπον οὐκ

                                           ἠναίνετο
φρουρά, πλέον καίουσα τῶν

                                       εἰρημένων·
λίμνην δ᾽ ὑπὲρ Γοργῶπιν ἔσκηψεν

                                                φάος,

ὤτρυνε θεσμὸν †μὴ χαρίζεσθαι†

                                               πυρός·
305 πέμπουσι δ᾽ ἀνδαίοντες

                                  ἀφθόνῳ μένει
φλογὸς μέγαν πώγωνα, καὶ

                                      Σαρωνικοῦ
πορθμοῦ κάτοπτον πρῶν᾽

                        ὑπερβάλλειν πρόσω
φλέγουσαν· εἶτ᾽ ἔσκηψεν, εἶτ᾽

                                           ἀφίκετο
Ἀραχναῖον αἶπος, ἀστυγείτονας

                                            σκοπάς·
310 κἄπειτ᾽ Ἀτρειδῶν ἐς τόδε

                                σκήπτει στέγος
φάος τόδ᾽ οὐκ ἄπαππον Ἰδαίου

                                              πυρός,

τοιοίδε τοί μοι λαμπαδηφόρων

                                              νόμοι,
ἄλλος παρ᾽ ἄλλου διαδοχαῖς

                                   πληρούμενοι·
νικᾷ δ᾽ ὁ πρῶτος καὶ τελευταῖος

                                           δραμών.
315 τέκμαρ τοιοῦτον ξύμβολόν τέ

                                          σοι λέγω
ἀνδρὸς παραγγείλαντος ἐκ Τροίας

                                                 ἐμοί.

ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ

Η φωτιά, που στέλνει λάμψη φω-τεινή από την Ίδη. Ένας φρυκτός στον άλλο έστελνε τη φλόγα ώς εδώ από φωτιά ετοιμασμένη· η Ίδη15 στο Ερμαίο ακρωτήριο της Λήμνου· κι απ᾽ το νησί αυτό επή-ρε τη μεγάλη

 

[285] φλόγα ο κρημνός του Άθω, όπου ο Ζευς βασιλεύει. Τόσο με-γάλη άναψε, ώστε το πέλαγος να ξεπεράσει η δύναμη του κινητού φεγγοβολήματος και να μεταδώ-σει το χρυσό φως της ευφρόσυνο, σαν να ’ταν κάποιος ήλιος, στις βίγλες του Μακίστου.16

[290] Κι αυτός, χωρίς αργοπορία και χωρίς να νικηθεί ανόητ᾽ απ᾽ τον ύπνο, δεν παραμέλησε το χρέ-ος του ν᾽ αναγγείλει. Έρχεται μα-κριά το φως της φρυκτωρίας και φέρνει ως τα ρεύματα του Ευρί-που το άγγελμα, στους φύλακες του Μεσσαπίου·17 εκείνοι αντιφώ-τισαν και το ανάγγειλαν πιο πέρα ανάβοντας

[295] σωρό από ξερά ρείκια. Μ᾽ όλη της τη δύναμη η λάμψη, χω-ρίς ποτέ να σκοτεινιάσει, επήδηξε, σαν γελαστό φεγγάρι, πάνω απ᾽ τ᾽ Ασωπού18 την πεδιάδα και στην κορυφή του  Κιθαιρώνος σήκωσεν άλλον

 

 

[300] πομπό φωτιάς. Καμιά από τις βίγλες του υπαίθρου δεν αμέ-λησε να στείλει μακριά τη φλόγα. Και πέρασε το φως πάνω απ᾽ τη Γοργώπη19 λίμνη και φθάνοντας στο Αιγίπλαγκτο20  σήμανε να δώ-σουν απ᾽ εκεί το σύνθημα της φλόγας.

[305] Στέλνουν κι αυτοί μ᾽ όλη την προθυμία τους ανάβοντας με-γάλες γλώσσες πύρινες, που ᾽λα-μπαν τόσο, ώστε να ξεπεράσουν τ᾽ όρθιο ακρωτήριο του Σαρωνι-κού πορθμού. Όλο και προχω-ρούσ᾽ η λάμψη, ώσπου έφθασε στην κορφή του Αραχναίου, στις βίγλες πια που ᾽ναι

 

[310] κοντά στην πόλη. Κι έπειτ᾽ αστράφτει ως εδώ στων Ατρειδών τη στέγη το φως, που πρωτογέν-νησε της Ίδης η φωτιά. Τέτοιες διαταγές έδωσα στους λαμπαδη-φόρους, να μεταδώσουν ένας στον άλλο της πυράς το σύνθημα. Αξί-ζει βέβαια ο πρώτος όσο κι ο τε-λευταίος που ᾽τρεξε.

 

[315] Αυτό το σύνθημα και το τεκμήριο μου ᾽στειλε, λέω, ο αν-δρας μου από την Τροία.

 

Ίδη15 Όρος της Τροίας.
Μακίστου.16 Κατά τον αρχαίο σχολιαστή, το Μάκιστον είναι όρος της Εύβοιας.
Μεσσαπίου·17 Μεσσάπιον, όρος της Βοιωτίας απέναντι από την Εύβοια.
Ασωπού18 Ποταμός της Βοιωτίας.
Γοργώπη19

Αιγίπλαγκτο20

Δεν γνωρίζουμε που βρισκόταν η λίμνη Γοργώπη και το όρος Αιγίπλαγκτο. Μερικοί συνδέουν το Αιγίπλαγκτο με την Αίγινα

Η είδηση της αλώσεως της Τροίας φτάνει στις Μυκήνες

Άγγαρον πύρ, άγγαρος (λέξη περσική) = έφιππος ταχυδρόμος.Το πυρ το χρησιμεύον προς μεταβίβαση της αγγελίας περί αλώσεως.

[Ολίγα για την ετυμολογία της λέξεως φρυκτωρικός πύργος: θέμα φρυγ-, φρύγω=ξηροψήνω, καβουρδίζω. Παράγωγα: φρύγανον, φρύγανα, φρυγανιά (ν.ε.), φρυκτός, φρυκτωρός (< φρυκτός + ώρα = φροντίδα, με-ριμνα, προσοχή, πρόνοια, ενδιαφέρον. π.χ., θυρωρός, πυλωρός, ακταιω-ρός, κ.λπ.), φρυκτωρία, φρυκτωρώ, φρυκτώριον = φάρος, κ.λπ.]

Ο πύργος της Λήμνου

Ο Άθως από τη νήσο Λήμνο

Προς ευχερέστερη κατανόηση του αρχαίου κειμένου τοποθετώ τις λέ-ξεις των στίχων σε φυσική σειρά: Τε (και) υπερτελής ισχύς πορευτού λα-μπάδος, πεύκη, ως ήλιός τις, ώστε νωτίσαι πόντον, παραγγείλασα χρυσο-φεγγές σέλας προς ηδονήν σκοπαίς Μακίστου. Ο δε ου μέλλων τι ουδέ νι-κώμενος ύπνω αφρασμόνως παρήκεν μέρος αγγέλου, εκάς δε, φως φρυ-κτού μολόν επί ροάς Ευρίπου σημαίνει φύλαξι Μεσσαπίου.

Οι φρυκτωροί λοιπόν της Ίδης, όρους ύψους 1774 μ. εγγύς της Τροίας, έσπευσαν κατ’ εντολήν του Αγαμέμνονος να μεταβιβάσουν την είδηση στη φρυκτωρία της νήσου Λήμνου (80 χιλ/τρα). Αυτοί μετέδωσαν το γεγονός στη φρυκτωρία του Άθω (80 χιλ/τρα), η οποία με τη σειρά της μετέφερε την άλωση (την πτώση) στο όρος Μάκιστον της Ευβοίας (165 χιλ/τρα).

[Πιθανή ετυμολογία του όρους αυτού: υφίσταται θέμα μακ- και κατά μετάπτωση μεγ-, μηγ- ή μηκ- Παραγωγική κατάληξη υπερθετικού: -ιστος, π.χ. μέγιστος, τάχιστος, κτλ, λατιν. mag-, magnus=μέγας, maxi-mus=μέγιστος. Συνεπώς, Μάκιστον=μέγιστον, το όρος το έχον μέγα μή-κος, το ιδιαιτέρως επίμηκες. Η ίδια ρίζα μακ- υφίσταται και στη λέξη Μακεδονία <μακ- + δον-, που αποτελεί παράλληλη μορφή της λέξεως χθών, χθονός=γη, π.χ., υποχθόνιος, καταχθόνιος. Μακεδονία=η μεγάλη γη, χώρα. Το ε αναπτύχθηκε χάριν ευφωνίας, ενώ το –ία αποτελεί παρα-γωγική κατάληξη].

Ο Αισχύλος λέγει ότι το μήνυμα μετεδόθη στα παρατηρητήρια του Μα-κίστου: «υπερτελής ισχύς λαμπάδος, πεύκη, ως ήλιός τις, παραγγεί-λασα το χρυσοφεγγές σέλας σκοπαίς Μακίστου» [= πολύ δυνατή φω-τιά, από ξύλο πεύκου, σαν ήλιος, μετέφερε το χρυσαφένιο φως στις σκο-πιές (στις φρυκτωρίες, στα παρατηρητήρια, στις βίγλες< λατινικά vigilia = νυκτοφύλακας, νυκτερινή φρουρά) του Μακίστου όρους ή βουνού]. [υπερτελής = ο πυρσός που υψώνεται υψηλά. Λαμπάς = δάδα, πυρσός. ώστε νωτίσαι πόντον = ούτως ώστε να περάσει πάνω από τα νώτα της θάλασσας].

Προκειμένου να υπερπηδηθεί η απόσταση των 80 χιλ/τρων μεταξύ Λήμνου και Άθω, ο Αισχύλος χρησιμοποιεί το θετικό «μέγας» (Αθώον αίπος (όρος, βράχος) Ζηνός (Διός) εξεδέξατο μέγαν πανόν (φανόν) εκ νήσου Λήμνου= Το όρος Άθως, στο οποίο τιμάται ο Δίας, δέχθηκε το ισχυρό φωτεινό σήμα από τη νήσο Λήμνο), ενώ για τη διπλάσια χιλιομε-τρική απόσταση μεταξύ Άθω και Ευβοίας χρησιμοποιεί το επίθετο «υ-περτελής» που νοηματικά υπερτερεί και του υπερθετικού «μέγιστος». Εξ αιτίας της μεγάλης αποστάσεως μεταξύ των δύο φρυκτωριών, οι φρυ-κτωροί του Άθω προκάλεσαν τεράστια κινούμενη φλόγα, σαν ήλιο, ώστε να γίνει αντιληπτή από τους συναδέλφους τους φρυκτωρούς της Ευβοί-ας.

Το μήνυμα λοιπόν εστάλη στον τρίτο σταθμό, στο Μάκιστον της Ευ-βοίας.

Κατ’ αρχάς οφείλομε να προσδιορίσομε με την, όσο γίνεται, μεγαλύ-τερη δυνατή προσέγγιση, αν όχι ακρίβεια, τη θέση του βουνού / όρους αυτού. Ο αρχαίος σχολιαστής γράφει: «Μάκιστον, όρος Ευβοίας». Το Μάκιστον απαντάται μόνο στο κείμενο αυτό. Εκ των νεοτέρων μελετη-τών ο γερμανός Baumeister το 1864 (Aρχείο Ευβοϊκών Μελετών, τόμος Θ, 1962, σελ. 22) ταύτισε το σημερινό όρος Καντήλι, που βρίσκεται μεταξύ Ψαχνών και Λίμνης επί του βορείου Ευβοϊκού κόλπου, προς το αρχαίον Μάκιστον, άποψη, την οποία άκριτα και αβασάνιστα ακολούθησαν όσοι αναφέρονται στην τοπογραφία της αρχαίας Ευβοίας. Η γνώμη αυτή ενι-σχύθηκε από την ευρεθείσα επιγραφή IG, IX, IV: Histiaia – Oreus, αρ. 1189, η οποία προέρχεται από σημείο 500μ Β/ΒΑ του χωριού Πευκί της Β. Ευβοίας, στην οποία καταγράφονται τα ονόματα, όσων φρόντισαν γιά την ανακατασκευή του ιερού της Αρτέμιδος. Μεταξύ των 35 ονομάτων περιέχονται τα εξής: «Μηκίων Ξένωνος Μηκίστιος» και «Φερένικος Μηκίωνος Μηκίστιος», προφανώς πατρός και υιού, τά οποία υπέβαλαν τη γνώμη στο Γερμανό φιλόλογο περιηγητή, ότι το Μάκιστον βρίσκεται στη Β. Εύβοια (ως άνω, σελ. 22 και 99). Εντούτοις αναγνωρίζει ότι η ταύτιση αυτή συνιστά εκδοχή, υπόθεση, την οποία ασπάζεται και ο ερευνητής της τοπογραφίας της αρχαίας Ευβοίας Fritz Geyer (ως άνω, σελ. 99) στην επιμελή εργασία του.

Το όρος Καντήλι, το οποίο ο Παύλος Καρολίδης (1849-1930) θεώρησε ότι είναι το όρος Μάκιστον

   Συνεπώς κρίνω ατυχή ή βεβιασμένη την ενέργεια του καθηγητού Παύ-λου Καρολίδη να ονομάσει «Μάκιστον» το όρος Καντήλι –και μάλιστα άνευ ερωτηματικού– στους χάρτες της Αρχαίας Ελλάδος.

Σημειωτέον ότι ο Κ. Γουναρόπουλος, «Ιστορία της νήσου Ευβοίας», σελ. 10, αναφερόμενος σχολαστικά στα όρη της Ευβοίας γράφει ότι το Καντήλι έφερε παρ’ αρχαίοις την ονομασία «Φαλασία». Αυτό προδίδει τη σύγχυση που επικρατεί εν σχέσει με τον ακριβή προσδιορισμό της θέ-σεως του όρους αυτού.

Ωστόσο οφείλομε να λάβομε σοβαρότατα υπόψη την πληροφορία του γεωγράφου Στράβωνος (Αμάσεια Πόντου 65 π.Χ. – Ασία 25 π.Χ.) περι-εχόμενη στα ‘Γεωγραφικά’ του, βιβλίο 9ο, κεφ. Β, παραγρ. 10, σύμφωνα με την οποία οικιστής της Ερετρίας – της οποίας η επικράτεια εκτεινόταν έως τις Ταμύνες (Αλιβέρι), όταν ήκμαζε η Κύμη – υπήρξε ο Ερετριεύς από την πόλη Μάκιστο της Τριφυλίας, περιοχής Πελοποννήσου: «Οι μεν φασίν αποικισθήναι Ερέτριαν υπό Ερετριέως από Μακίστου της Τρι-φυλίας…» [= Άλλοι λέγουν ότι η Ερέτρια αποικίσθηκε / ιδρύθηκε από τον Ερετριέα, ο οποίος ήταν από το Μάκιστον της Τριφυλίας…] {Σχετι-κή παρουσίαση των Ευβοϊκών του Στράβωνος έχει γίνει από τον Π. Δ. Μαστροδημήτρη στον ια΄τόμο του Αρχείου Ευβοϊκών Μελετών της Εταιρείας Ευβοϊκών Σπουδών, 1964, σελ 311 – 335}.

Από το βιβλίο του Θεοδώρου Σκούρα «ΑΚΡΟΠΟΛΕΙΣ-ΚΑΣΤΡΑ-ΠΥΡΓΟΙ ΤΗΣ ΕΥΒΟΙΑΣ», χάρτης εμφαίνων το πλήθος των φρυκτωρικών πύργων του άλλοτε κραταιού κράτους της Κύμης και την παντελή απουσία τους στο όρος Καντήλι

   Υποθέτω, επαναλαμβάνω, υποθέτω ότι το όνομα «Μάκιστον» αποδό-θηκε στην ευρύτερη προς ΒΑ περιοχή της Ερετρίας τιμής ένεκεν πρός τη γενέτειρα του οικιστού και ότι, εν πάση περιπτώσει, τό όνομα αυτό, Μά-κιστον, συνδέεται με την ορεινή κεντρική ανατολική Εύβοια, με την  οποία εφαπτόταν – ή και εκτεινόταν σε κάποια χρονική περίοδο – το κράτος της Ερετρίας, και όχι με τη  Β. Εύβοια.

Από την προσεκτική και σχολαστική μελέτη όμως του κειμένου (Αισχ, Αγαμέμν, 286-289) προκύπτουν τα εξής:

α) Το μήνυμα ακολούθησε αποκλειστικά θαλάσσια διαδρομή. Το σή-μα μετεδόθη υπερποντίως (πάνω από τη θάλασσα) «ώστε νωτίσαι πόν-τον» (=ούτως ώστε να περάσει πάνω από τα νώτα της θάλασσας, δηλαδή του Αιγαίου πελάγους) και όχι πάνω από το όρος της Σκοπέλου και του ορεινού «λαιμού» της βορείου Ευβοίας. Γιατί, για να φθάσει στην κορυ-φή του Κανδηλίου, όφειλε να υπερβεί εκτενή χερσαία τμήματα.

β) Επίσης ουδείς εκ των πολλών ερευνητών και μελετητών του Ευ-βοϊκού αναγλύφου έχει εντοπίσει ίχνος πύργου ή πύργων ή κάστρου επί του Κανδηλίου όρους, ενώ 14 τουλάχιστον πύργοι, άλλοι σε αρίστη κα-τάσταση, άλλοι σε μέτρια, άλλοι σε κακή, δεσπόζουν στα υψηλότερα σημεία εκατέρωθεν του άξονος Κύμης – Αλιβερίου (ακριβέστερα: Από τις βόρειες απόκρημνες ακτές της Κύμης μέχρι τον Καραβο).

γ) Προσθέτω: Το ύψος του όρους Καντήλι, 1225μ, επιτρέπει τη λήψη και τη μετάδοση μηνύματος από τον Άθω προς το Μεσσάπιον άνευ άλλων μεσολαβήσεων, σταθμών. Όμως ο Αισχύλος αναφέρει ρητώς ότι μετεδόθη «σκοπαίς» (=στις σκοπιές) Μακίστου. Άρα δεν πρόκειται περί του όρους αυτού.

δ) Από το αρχαίο κείμενο δεν λείπουν στίχοι, όπως φρονεί ο Paley στην έκδοση της Οξφόρδης. Στην αρχή του στίχου 288 υπάρχει η λέξη «πεύ-κη», την οποία το μέγα λεξικό των Liddell και Scott, αναφερόμενο στο στίχο αυτό, μεταφράζει «δάδα από ξύλο πεύκου». Είναι γνωστό ότι το πεύκο ευδοκιμεί το πολύ σε ύψος 1000μ. Οι φρυκτωροί του Άθω ύψους  2000μ περίπου, παρά ταύτα, μερίμνησαν για την προμήθεια και χρήση δάδων πεύκου έχοντας κατά νουν τη μεγάλη διαδρομή που επρόκειτο το σήμα να διανύσει μέχρι τον επόμενο σταθμό της ανατολικής Ευβοίας.

[Εν σχέσει με την ονομασία αρχαίων τόπων ή σημείων γίνονται λάθη πολλά, τα οποία στη συνέχεια διαιωνίζονται. Παράδειγμα: Το επί της Βοιωτίας τμήμα της Χαλκίδος λέγεται τουρκιστί «καράμπαμπας» ή ελ-ληνιστί «η Κάνηθος». Λάθος. Ο (όχι η) Κάνηθος είναι ο πετρώδης και βραχώδης λόφος εγγύς του ναού του Αγίου Στεφάνου, στην έξοδο της Χαλκίδος προς τη Νέα Λάμψακο, το κοινώς λεγόμενο «βαθροβούνι» (Επαμ. Βρανόπουλος, Ιστορία της αρχαίας Ευβοίας, 1987, σελ. 124)].

Συνεπώς είναι περισσότερο πειστική η άποψη ότι το Μάκιστον συμπι-πτει με τον ορεινό όγκο Β, ΒΔ και Ν της Κύμης, όπου η αναζήτηση δά-δων πεύκου λόγω του συγκριτικά χαμηλότερου υψομέτρου είναι ευχε-ρής.

Δέκτης πιθανότατος του σήματος από τον Άθω ήταν η φρυκτωρία (ο πύργος) του κάστρου του αγίου Γεωργίου, Β της μονής Μεταμορφώ-σεως του Σωτήρος σε ύψος 380μ. Πιστεύω ακράδαντα ότι λήπτης του μηνύματος, παρά τη μεγάλη απόσταση των 165 χιλ/τρων, είναι ο πύργος αυτός, διότι υφίσταται άνευ φυσικών εμποδίων αρίστη οπτική επαφή με-ταξύ αυτού και της κορυφής του Άθω, πράγμα το οποίο έχομε διαπιστώ-σει όλοι, όσοι έχομε ανέλθει στο σημείο αυτό, εφ’ όσον βέβαια δε μεσο-λαβεί πυκνή ομίχλη.

Ο Άθως από το Κάστρο Αγ. Γεωργίου Κύμης

Σχετικά με το δεδομένο αυτό ο καθηγητής Νικόλαος Ξ. Καράπας στο βιβλίο του «Κύμη, ο εξώστης του Αιγαίου», 1955 σελ. 124, αναφερόμε-νος στην ιστορία της μονής Σωτήρος γράφει: «…πολλοί των ασκητών εκοινοβίασαν ασκούμενοι κατ’ αρετήν και θεώμενοι κατά καιρούς και τον ουρανοβάμονα Άθω…»  

Ο πύργος του κάστρου του Αγίου Γεωργίου ΒΔ της μονής Σωτήρος στην Κύμη

Επίσης στην έκδοση του Ιστορικού της μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κύμης, 1992, σ.5 διαβάζομε: «..Έτσι, όπως ήταν σε θέση εξαι-ρετικά περίοπτη, χρησίμευε και για τη μετάδοση ή αναμετάδοση σημάτων (φρυκτωρίες) από και για τόν… Άθω ή το Αυλωνάρι».

Ο Άθως από την Οχθωνιά, (με φακό μεταβλητής εστιακής αποστάσεως, ζουμ)

ε) Για να υπερπηδηθεί το εμπόδιο της μεγάλης αποστάσεως ο Αισχύ-λος επισημαίνει: «υπερτελής ισχύς λαμπάδος, πεύκη, ως ήλιος». Και προσθέτει: «παραγγείλασα σκοπαίς Μακίστου». Αναλύω: ακολούθως οι φρυκτωροί μετέδωσαν την είδηση της πτώσεως της Τροίας σε άλλον ή άλλους από τους πολλούς γειτονικούς φρυκτωρικούς πύργους της πε-ριοχής μας με πιθανό τελικό παραλήπτη και αποστολέα του μηνύματος, τον πύργο Potiri – ο οποίος έχει εντυπωσιακή οπτική επαφή με τον πύρ-γο του κάστρου του Αγ. Γεωργίου– [Potiri (λατιν.) = τόπος φύσει οχυ-ρός, ρήμα potior = κατάλαμβάνω, κυριεύω] επί της κορυφής του νοτίου άκρου της κορυφογραμμής της Οχθωνιάς ύψους 250μ, ή τον πύργο του Ριζόκαστρου Αλιβερίου ύψους 155μ.

Ο Αισχύλος προσθέτει: «Ο δε ου μέλλων ου νικώμενος ύπνω παρήκεν μέρος αγγέλου» (= ο δε φρυκτωρός χωρίς χρονοτριβή, χωρίς να νικηθεί από τον ύπνο, τήρησε το χρέος του, την αποστολή του). Άγρυπνος, σύμ-φωνα με το κείμενο, ο φρυκτωρός ή η φρυκτωρική ομάδα του Μακίστου Ευβοίας -εκτιμώ λίγο μετά τα μεσάνυκτα- μετέδωσε το μήνυμα στους φρυκτωρούς του Μεσσαπίου. Πρόκειται για το οξυκόρυφο βουνό δυτικά του Ευρίπου, το σημερινό «Χτυπά». Πράγματι οι φρυκτωρικοί πύργοι της περιοχής Αυλωναρίου Αλιβερίου ύψους 16 μέτρων την εποχή της λειτουργίας των, έχουν οπτική επαφή με το Μεσσάπιον όρος, ύψους 1000μ περίπου.

ς) Προς επίρρωση (ενίσχυση) της υποθέσεώς μου επιφέρω και το εξής επιχείρημα: Ο Αισχύλος στους αμέσως επόμενους στίχους 292, 293 προ-σθέτει: (τοποθετώ τις λέξεις σε φυσική σειρά προς ευχερέστερη κατανό-ηση του αρχαίου κειμένου) «Εκάς δε φως φρυκτού μολόν επί ροάς Ευ-ρίπου σημαίνει φύλαξι Μεσσαπίου». [Εκάς (επίρρημα) = μακριά, μα-κριά από. Μολόν (μετοχή) = που ήλθε. Ροαί = ρεύματα. Φύλαξι (δοτική πληθυντικού). Φύλαξ = φύλακας, φρουρός, φρυκτωρός]. Μεταφράζω: «Και το φως του φρυκτού (των αναμμένων δάδων) που ήλθε από μακριά στα ρεύματα του Ευρίπου μεταφέρει το σήμα (το μήνυμα) στους φύλα-κες (φρυκτωρούς) του Μεσσαπίου». Αναλύω: η υψηλότερη κορυφή του όρους Καντήλι απέχει ελάχιστα, απόσταση αναπνοής, από το Μεσσά-πιον όρος. Συνεπώς το επίρρημα εκάς είναι περιττό, ενώ αποδίδει την πραγματικότητα και είναι αναγκαίο, εάν το σήμα εστάλη από το Potiri ή, δευτερευόντως, από το Ριζόκαστρο.

Ο πύργος Potiri

ζ) Εάν το μήνυμα εστάλη από το Καντήλι στο απέναντι Μεσσάπιον όρος, που άπτεται και αυτό του βορείου Ευβοϊκού, κείμενο μεταξύ των χωριών Δροσιά και Λουκίσια, νοτιοδυτικά της Χαλκίδος, ο τοπικός προσδιορισμός «Επί ροάς Ευρίπου» είναι άστοχος, διότι η διαδρομή του μηνύματος αφήνει 20 χιλιόμετρα αριστερά τον Εύριπο, όπου είναι εμφανείς οι ροές, τα ρεύματα, οι παλιρροϊκές κινήσεις. Ενώ, εάν εστάλη το μήνυμα από το Potiri, είναι εύστοχος, αφού το μήνυμα διασχίζει  τον Εύριπο.

η) Επίπλέον, η πρόθεση ‘επί+αιτιατική’ ‘επί ροάς’ σημαίνει ‘επάνω εις’ [Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής του Αχιλλέως Τζαρτζάνου, σελ 80, αρ 1, πχ ‘ανέβη επί ίππον’= ανέβηκε πάνω στό άλογο]. Συνεπώς ο προσδιορισμός ‘επί ροάς’ σημαίνει σαφώς ότι το μήνυμα πέρασε επάνω από τον Εύριπο. Αυτό αποκλείει την αποστολή του μηνύματος από το Καντήλι, ενώ διαβεβαιώνει και πιστοποιεί την προέλευσή του από το Potiri.

Το Ριζόκαστρο Αλιβερίου

Ώστε προσεκτική, επιμελής και σχολαστική ανάλυση του κειμένου ελάχιστες αμφιβολίες αφήνει για την παραδοχή της προτεινόμενης υπο-θέσεως, εκδοχής.

Εν τέλει

θ) Προσθέτω ότι η απόσταση των κορυφών Άθω και Κανδη-λίου είναι μεγαλύτερη της αποστάσεως μεταξύ Άθω και πύργου Αγίου Γεωργίου Κύμης.

ι) Απαντώ στον αναγνώστη, που θα παρατηρήσει ότι μέσω Κύμης και κορυφής Potiri σχηματίζεται κάποια καμπύλη μέχρι το Μεσ-σάπιον, ότι μέσω Άθω η καμπύλη είναι τεραστία. Αλλά εμείς δε δικαι-ούμεθα να προβαίνομε εκ των υστέρων σε υποδείξεις επί του συστήμα-τος αναμεταδόσεως μηνυμάτων των. Οι ευφυείς πρόγονοί μας γνώριζαν καλύτερα, αφού επί μία συναπτή δεκαετία επικοινωνούσε το πεδίο διε-ξαγωγής των πολεμικών επιχειρήσεων στην Τροία, με το κέντρο, στις Μυκήνες.

Έτσι, προτού ξημερώσει, οι Μυκηναίοι πανηγύριζαν για την άλωση της Τροίας και τον ευτυχή τερματισμό του δεκαετούς πολέμου.

ια) Έχει ήδη παρατηρηθεί ότι οι πύργοι, επειδή είναι όχι μόνο τηλεπι-κοινωνιακές αλλά και αμυντικές κατασκευές, όπως ήδη αναφέρθηκε, κτίζονταν στο υψηλότερο σημείο των οικισμών ή, εν πάση περιπτώσει, πλησίον, ώστε να είναι δυνατή η άμεση και ταχεία ειδοποίηση του κοι-νού. Αυτό συμβαίνει με όλους τους φρυκτωρικούς πύργους της χώρας (πλην του Άθω, ο οποίος όφειλε, λόγω θέσεως και ύψους να δέχεται και να εκπέμπει μηνύματα από και προς όλα τα σημεία του ορίζοντος του ελληνικού χώρου) και επιβεβαιώνεται στην περιοχή μεταξύ Κύμης και Αλιβερίου. Σε αντίθεση με αυτά, εάν υπήρχε φρυκτωρία στο απρόσιτο ή, επιεικώς, δυσπρόσιτο Καντήλι, ποια πόλη ή οικισμό αρχαίο υπηρετούσε; Το Ελύμνιον (Λίμνη); Την Κήρινθο (Μαντούδι); Τη Χαλκίδα, που απέ-χουν από την κορυφή του όρους αυτού δεκάδες χιλιόμετρα; Από πού έρ-χονταν οι εναλλασσόμενοι φρυκτωροί; Πώς πλησίαζαν στο νότια αλίμε-νο Καντήλι; Πώς ανέρχονταν από τη βόρεια πλευρά; 3200 χρόνια έχουν παρέλθει έκτοτε και ούτε ατραπός (δρομίσκος) υπάρχει από την πλευρά του Ευβοϊκού κόλπου ούτε δασικός δρόμος οδηγεί στην κορυφή του. Η απάντηση είναι αυτονόητη.

Τμήμα βραχώδους και τραχείας οροσειράς του Κανδηλίου

Ειρήσθω εν παρόδω (ας λεχθεί με την ευκαιρία αυτή) ότι οι αρχαίοι συγγραφείς και ποιητές, Έλληνες και Ρωμαίοι, υπήρξαν κλασσικοί, δη-λαδή υποδειγματικοί, πρότυποι, αληθείς, όχι απλώς φιλαλήθεις, αψευ-δείς, έγκυροι. Γι αυτό αποκαλούνται παλαιόθεν παγκοσμίως «κλασσι-κοί», ανυπέρβλητοι. Ο Αισχύλος ή ο Όμηρος, λ.χ., δε γράφουν, δεν «ποιούν», για να κυριολεκτούμε, «ποιητική αδεία», όπως πολλοί που φέρουν σήμερα καταχρηστικώς τον τίτλο του ποιητή, αλλά, μολονότι ποιητές, ακριβολογούν ως ιστορικοί του ύψους και αναστήματος του Αθηναίου Θουκυδίδη (455-399 π.Χ.) ή του Ρωμαίου Τακίτου (56-120 μ.Χ.). Από τά μέσα του 19ου αιώνος όλοι οι αρχαίοι κλασσικοί θεωρούνται ιστορικοί και ως ιστορικοί αντιμετωπίζονται και αξιοποιούνται. Στηριγμένοι στα δεδομένα και τα στοιχεία των οι αρχαιολόγοι ανακαλύπτουν τον ένα μετά τον άλλο όλους τους ιστορούμενους τόπους και τα σημεία.

Η πιθανότατη, μέσω Κύμης, πορεία αναμεταδόσεως του μηνύματος

Στον Όμηρο, ως ιστορικό, π.χ., στηρίχθηκε ο Ερρίκος Σλήμαν για να ανακαλύψει τις «πολύχρυσες Μυκήνες» και την Τρωάδα. Γράφω αυτά, επειδή μερικοί σύγχρονοι ‘μελετητές’ πιστεύουν ότι οι κλασσικοί, εν αγνοία της γεωγραφίας του ελληνικού χώρου, υπερβάλλουν ή σφάλλουν. Αυτό ανέγνωσα πρόσφατα σε σχετική ιστοσελίδα και ακόμη ότι οι φρυ-κτωρικοί πύργοι αδυνατούσαν να μεταδώσουν μηνύματα πέραν των 10 χιλ/τρων !

 

9. Οι πύργοι:

Ο πύργος στο τέλος του κάμπου του Βιτάλου, γνωστός ως Καστροβαλά

α) Βίταλο. ΒΔ του Βιτάλου σε απόσταση 4 χιλ/τρων επί μαστοει-δούς, κωνικού λόφου, σε ύψος 570μ σώζεται κατά το ήμισυ πύργος. Παραπλεύρως βρίσκεται ο ναΐσκος του Αγίου Μανδηλίου τιμωμένου την 16ην Αυγούστου, ο οποίος έχει κτισθεί, υποθέτω, εξ ολοκλήρου από το οικοδομικό υλικό του πύργου. Φέρεται και ως «κάστρο του Βαλά», από το οποίο οι κάτοικοι του χωριού αυτού και των γειτονικών, των Αν-δρονιάνων, Καλημεριάνων ονομάστηκαν Καστροβαλίτες. Έχει οπτική επαφή με τον πύργο του χωριού Πύργος, το Καστρί Άνω Ποταμίας, το κάστρο της Οχθωνιάς. Όπισθεν του πύργου αυτού δυσπρόσιτο φαράγγι οδηγεί στο χωριό Μετόχι.

β) Κύμη. Πύργος ή πύργοι διακρίνονται εντός του κάστρου του αγί-ου Γεωργίου, το οποίο δεσπόζει του λόφου που βρίσκεται ΒΔ της μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, 2 χιλ/τρα Β της Κύμης, εις ύψος 380 μ. Ο πύργος ελέγχει μέγα τμήμα του Αιγαίου πελάγους και της μείζονος περιοχής Κύμης από τη βορινή απόληξη των Κοτυλαίων έως και τον ορεινό όγκο της Οχθωνιάς. Έχει το μεγαλύτερο οπτικό πεδίο. Η φρυκτω-ρία αυτή δεν μπορούσε ασφαλώς να γνωστοποιεί τον ακριβή αριθμό των εχθρικών πλοίων, όμως μεταβίβαζε το μεγάλο αριθμό τους. Λόγω θέσε-ως είχε οπτική επικοινωνία με άλλους οπτικούς τηλεγράφους της επο-χής. Επ’ αυτού ο έγκριτος ερευνητής και μελετητής Μιχ. Ποντίκης στην έκδοση του δήμου Κύμης «Κύμη, 19ος-20ος αιώνας», 2001, σελ. 249 γράφει: «Δεν είναι απαραίτητες ειδικές γνώσεις για να σκεφθεί κανείς ότι η άμυνα της εύφορης περιοχής, που εκτείνεται νότια της Κύμης μέχρι το Αλιβερι, θα παρουσίαζε προβλήματα χωρίς σύστημα άλληλο-καλυπτόμενων επικοινωνιακά οχυρώσεων. Από τον πύργο του κά-στρου της Κύμης ελέγχεται οπτικά το στενό μεταξύ Κύμης και Σκύ-ρου… Το ότι κτίσθηκε, παράδοξα, τόσο μακριά από την πόλη, που υποτίθεται ότι προστάτευε, την Κύμη, συνδέεται με το ρόλο που διε-δραμάτισε, ως οχύρωση, στην άμυνα της ευρύτερης περιοχής».

 

Ο πύργος στη μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κύμης (εξωτ.)

   Πύργο είχε και η μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος κατασκευασμέ-νο από τους μοναχούς χάριν της δικής τους προστασίας. Περί αυτού στην έκδοση του Ιστορικού της μονής, 1992, σελ 22, διαβάζομε: «Στη Β γωνία της μονής βρίσκεται ο πύργος της. Παλαιότερα υψωνόταν, εδέσπο-ζε στο κτιριακό συγκρότημα και χρησίμευε ως καταφύγιο των μοναχών σε περίπτωση κινδύνου. Στο ισόγειό του σώζονται ακόμη οι πολεμίστρες.»

γ) Πύργος. Δεν αναγνωρίζεται πύργος ούτε στο υψηλότερο σημείο  ύψους 90 μ. Παρά ταύτα όλοι οι ιστοριοδίφες, μελετητές, ερευνητές επι-μένουν ότι από αυτόν έλαβε το όνομα το χωριό. Πιστεύω ότι θα ήταν εντυπωσιακός, ώστε να αποτελέσει αιτία ονομασίας του τόπου. Ήλεγχε μεγάλο θαλάσσιο και χερσαίο ορίζοντα. Είχε οπτική επαφή με τον πύργο του Κουρουνίου και με την κορυφογραμμή της Οχθωνιάς. Εκτιμώ ότι όλο το οικοδομικό υλικό εξαντλήθηκε στην οικοδόμηση του περικαλ-λούς ναού Γεννήσεως της Θεομήτορος και της αρχοντικής οικίας Χρυ-σανθοπούλου, νυν ιδιοκτησίας του Μορφωτικού και Εκπ/κού Συλλόγου / Λαογραφικού Μουσείου Κύμης.

δ) Κουρούνι. Στο Άνω Κουρούνι ΒΑ άπτεται των οικιών πύργος σε ύψος 230μ διατηρούμενος τώρα στό μισό περίπου του ύψους του.

ε) Κάδι. Στο κέντρο του χωριού, Ν του ναού του αγίου Δημητρίου.

Το σημείο, όπου υπήρχε ο πύργος του Πύργου

Ο πύργος του Κουρουνίου

       ς) Κήποι. Βορείως του κεντρικού ναού βρίσκεται μισογκρεμισμένος ο πύργος των Κήπων σε ύψος 140μ. Το 1975 στο φύλλο 12 της εφημερί-δος «Κήποι» δημοσιεύεται επιστολή, με την οποία ζητείται η κατεδάφι-ση και αξιοποίηση του χώρου. Το Υπουργείο Πολιτισμού υπεσχέθη ότι θα μεριμνήσει για τη στερέωσή του και θα αναθέσει την εκπόνηση σχε-τικής μελέτης στη Νομαρχία, η οποία απήντησε ότι δεν είχε τη δυνατο-τητα συντάξεώς της. Οι κάτοικοι παλαιότερα βεβαίωναν ότι το ελλείπον οικοδομικό υλικό χρησιμοποιήθηκε για την ανέγερση του σχολείου.

Ο πύργος του Καδίου και η βάση του. Προφανής

η πρώτη οικοδομική φάση.

Άνω Μονόδρυ, στην κορυφή του οποίου υπήρχε ο πύργος.

ζ) Μονόδρυ. Ο Κωνσταντίνος Π. Σγούρος  στο «Χρονικό του δήμου Αυλώνος» καταθέτει αδιάσειστα στοιχεία αποδεικτικά της υπάρξεως   στο άνω Μονόδρυ πύργου σε ύψος 60 μ, του οποίου το οικοδομικό υλι-κό διετέθη για την ανέγερση του ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ο πύρ-γος αυτός είχε οπτκή επαφή με τους πύργους του Κοιλίου, Αυλωναρίου και με τον πύργο του κάστρου Potirι στη νότια απόληξη της κορυφο-γραμμής της Οχθωνιάς. Ο Νικόλαος Καράπας το 1955 στην εφημερίδα «Κύμη» γράφει: «Επί του υψηλοτέρου σημείου του χωρίου υπήρχε ενε-τικός πύργος, όστις προ 50 ετών (1905) εκρημνίσθη και εκ των λίθων του πύργου έγινε το πανύψηλον κωδωνοστάσιον». O Μονοδρυάτης Κ. Παπαναστασίου, γέρος προ 37 ετών έγραφε στο σημειωματάριό του: «… στο Μονόδρυ υπήρχε ο μεγαλύτερος ενετικός πύργος, ήταν τελεί-ως ανέπαφος… οι παππούδες μας ηθέλησαν να φιάξουν μια μεγάλη εκκλησία…». Στην «Ιστορία εκπαιδευτικής περιφερείας Κύμης» αναφέ-ρεται ότι «εις μεγας ενετικός πύργος υψούτο παλαιότερον εις την κο-ρυφήν του λόφου πλησίον του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου». Η θέση του ήταν πίσω από την εκκλησία προς το κοιμητήριο. Ο θυρεός, που έχει εντοιχισθεί πάνω από το βυζαντινό θωράκιο που βρίσκεται και αυτό πανω από την είσοδο, προέρχεται από τον πύργο. Έχει ανάγλυφη μορφή αγγέλου με ανοιχτές τις φτερούγες.

Ο θυρεός από τον πύργο του Μονοδρύου εντοιχισμένος στο ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου

η) Κοίλι. Στη μικρή πλατεία του μικρού αυτού χωριού σε ύψος 66μ ανατολικά του ναού του αγίου Νικολάου διακρίνεται με ευκολία η βάση του πύργου, του οποίου το οικοδομικό υλικό χρησιμοποιήθηκε για την ανέγερση του παραπλεύρως ναού. Έχει οπτική επαφή με τον πύργο του Μονοδρύου. Υποθέτω ότι ειδικός σκοπός της φρυκτωρίας αυτής ήταν η μεταβίβαση μηνυμάτων στη δυτική ορεινή ενδοχώρα, όπου σήμερα τα Μανίκια, το Μακρυχώρι, η Σέτα, κτλ. Προς αποφυγή συγχύσεως οφείλομε να τονίσομε ότι ολίγα μέτρα προ της εισόδου στην κεντρική πλατεία, αριστερά, υπάρχει και υψώνεται σε καλή σχετικά κατάσταση κτίσμα πυργοειδές, όμοιο με πύργο, μικρών όμως διαστάσεων μήκους, πλάτους και ύψους. Δεν πρόκειται περί φρυκτωρικού πύργου αλλά περί ιδιόμορφης κατάσκευής, μοναδικής, στην Εύβοια, εξ όσων γνωρίζω, προοριζόμενης προς χειροκίνητη άλεση και σύνθλιψη ξηρών καρπών και δημητριακών.

Η βάση του πύργου του Κοιλίου

 

Το «τσυλίντρι»

Ο πύργος του Τραχηλίου

    θ) Τραχήλι. Σε ύψος 400μ στην κορυφή του λόφου δεσπόζει του χω-ριού, υψώνεται και ατενίζει υπερήφανος και αγέρωχος προς όλα τα ση-μεία του ορίζοντος χωρίς παρεμβολή φυσικού εμποδίου ο πύργος σε αρί-στη κατάσταση, διατηρημένος μέχρι τις επάλξεις του.

Ο πύργος του Αυλωναρίου

   ι) Αυλωνάρι. Σήμα κατατεθέν ο επιβλητικός πύργος του που τον χαρα-κτηρίζουν οι δυνατές κάθετες γραμμές και η τετράπλευρη συμμετρία. Διατηρείται η πέτρινη οροφή του ισογείου. Τα ανοίγματα της πύλης και των παραθύρων (φωταγωγών, αεραγωγών) έχουν διευρυνθεί, με αποτέ-λεσμα να αλλοιωθεί η όψη του πύργου. Οι μετασκευές αυτές έγιναν σε μεταγενέστερη φάση της ζωής του, όταν πλέον είχε καταργηθεί ο αμυν-τικός προορισμός του. Σε ύψος 103μ έχει οπτική επαφή με τους περισ-σότερους της περιοχής και ελέγχει μέγα μέρος της κεντρικής ανατολικής Ευβοίας. Η κατάστασή του αρίστη. Μετά την απελευθέρωση χρησιμο-ποιήθηκε ως τόπος διαμονής βαβαρών στρατιωτών αλλά και ως δημο-τικό γραφείο σύμφωνα με παραδόσεις παλαιοτέρων, τις οποίες διασώζει ο Κωνσταντίνος Π. Σγούρος, που προσθέτει ότι είχε 4 ορόφους, που επέ-τρεπαν την άνοδο μέχρι τις επάλξεις, τις πολεμίστρες. Παραδίδει και άλ-λες αυλωναρίτικες ιστορίες που σχετίζονται με τον πύργο.

Η βάση του πύργου του Αυλωναρίου. Προφανής η πρώτη οικοδομική φάση.

ια) Ποτίρι (Potiri). Kαμία σχέση με το ποτήρι. Προηγουμένως ανα-φέρθηκα στην ετυμολογία και σημασία της. Ευρισκόμενο εις ύψος 412μ, στη νότια απόληψη της κορυφογραμμής της Οχθωνιάς, ΝΑ του Αυλω-ναρίου δεσπόζει όλης της κεντρικής ανατολικής Ευβοίας, ενώ έχει οπτι-κή επαφή με τις οροσειρές της ανατολικής Αττικής και το Μεσσάπιον όρος. Όπως φαίνεται στην εικόνα (σελ. 18), διατηρείται σημαντικό τμή-μα της ανατολικής του πλευράς και τμήματα της βόρειας και νότιας. Εκτιμώ ότι με το οικοδομικό υλικό έχει κτισθεί ο εφαπτόμενος σ’αυτόν ναός, στον οποίο τιμάται η Θεομήτωρ. Πρόκειται περί καμαροσκέπα-στου κτίσματος αποκλειστικά πέτρινου. Στο «Ρόπτρο», τεύχος 20, 2006, ο Κωνσταντίνος Π. Σγούρος επικαλούμενος σχετικές πηγές αναφέρει ότι το κάστρο Potiri από το 1376 (επί αυτόκράτορος του Βυζαντίου Ιωάννου ς Καντακουζηνού) μέχρι το 1470 (έτος κατακτήσεως της Ευβοίας από τους θηριώδεις οθωμανούς) κατείχε η οικογένεια Giustiniani.

Πύργος Ριζόκαστρου Αλιβερίου

ιβ) Πύργος Ριζόκαστρου Αλιβερίου. Βρίσκεται ΒΑ του Αλιβερίου επί λόφου ύψους 155μ εντός του κάστρου. Εκτιμώ ότι αποστολή του πύργου υπήρξε ο έλεγχος όχι μόνο της χερσαίας περιοχής αλλά μεγάλου τμήμα-τος του νότιου Ευβοϊκού κόλπου προς προστασία της πόλεως των Ταμυ-νών (νυν Αλιβερίου), του Σμίλακος (νυν Μιλάκι) και του Πορθμού (νυν Καράβου), ο οποίος στη Βυζαντινή περίοδο ήκμαζε τόσο, ώστε επί σει-ρά αιώνων είχε τιμηθεί με έδρα Επισκόπου.

ιγ) Πύργος Καράβου, επινείου του Αλιβερίου. Βρίσκεται εντός της πε-ριοχής του άλλοτε θερμοηλεκτρικού εργοστασίου της ΔΕΗ. Η κατάστα-σή του πολύ καλή.

ιδ) Πύργος Βέλους. Μετά το Βέλος (παλαιότερο όνομα: Βελούσια) και προ των Λεπούρων δεξιά στο βάθος επί γηλόφου, χαμηλού σχετικά ύ-ψους, σώζεται σε λίαν καλή κατάσταση φρυκτωρικός πύργος, ο οποίος στολίζει το εξώφυλλο του βιβλίου περί πύργων της Ευβοίας του Θεόδω-ρου Σκούρα. Προς νότο έχει οπτική επαφή με τον πύργο της Δύστου. Ο πύργος αυτός έχει υδραγωγείο, του οποίου τις εγκαταστάσεις κατέστρε-ψαν οι χωρικοί αναζητώντας, υποθέτω, …..το θησαυρό.

[Παρεμπιπτόντως τονίζω ότι το όνομα είναι «η Δύστος», όχι «ο Δύ-στος» που τείνει να επικρατήσει. Είναι γένους θηλυκού, όχι αρσενικού, όπως π.χ. η Κάρυστος. Επειδή όμως τα θηλυκά δευτερόκλιτα ονόματα είναι συγκριτικά αριθμητικώς ολιγότερα, υπό την επίδραση των πολλών αρσενικών λαμβάνουν, εσφαλμένα, αρσενικό άρθρο, π.χ. ο ψήφος, αντί του ορθού ‘η ψήφος’.]

Ο πύργος Καράβου όπως ήταν παλαιότερα

  1. Εκτιμήσεις. Η παρουσία τουλάχιστον 14 φρυκτωρικών πύργων (παρατηρητηρίων και αποστολής σημάτων / μηνυμά-των) εκατέρωθεν του οδικού ά-ξονος Αλιβερίου Κύμης μήκους 40 χιλ/τρων μαρτυρεί:

α) Την αρίστη αμυντική οργά-νωση της κραταιάς πόλεως / κρά-τους της Κύμης, της οποίας την αίγλη και την ακμή προσμαρτυρεί η δυνατότητά της εκείνα τα χρό-νια του 1ου αποικισμού, 1000-800 π.Χ, να εκπέμψει αποικία στην έναντι μικρασιατική ακτή βορεί-ως της Σμύρνης, και του 2ου αποι-κισμού, 800-600 π.Χ., στην ιταλική χερσόνησο, νοτίως της Ρώμης. Της ενδόξου Κύμης το κράτος, εκτεινόμενο από τις ΒΑ της ακτές μέχρι και τον Ευβοϊκό κόλπο, ταυτι-ζόμενο εκτασιακά με τον νυν δήμο Κύμης – Αλιβερίου, είχε μεριμνήσει από τη γένεση, την αρχή, την εμφάνισή του να δημιουργήσει πλήρες «διαδημοτικό» φρυκτωρικό δίκτυο.

Ότι κατά τους μυκηναϊκούς χρόνους, 1500 – 1100 π.Χ, υπήρχε πόλη/κράτος Κύμη βεβαιώνουν οι ειδικοί, μεταξύ των οποίων, ο αρχαιολόγος Αδαμάντιος Σάμψων, ο ανασκάψας την Ποταμία Κύ-μη, ΒΔ της Άνω Ποταμίας,  ο ιστορικός και αρχαιολόγος Επαμεινώνδας Βρανόπουλος στην ‘Ιστορία της αρχαίας Ευβοίας’, σελ 29, 1987,  ο πανεπιστημιακός μου καθηγητής Γ. Παπαντωνίου στην «Εισαγω-γή εις την Αρχαίαν Ιστορίαν», 1968, σελ. 118, και πλείστοι άλλοι. Μόνον οι πόλεις/κράτη είχαν τη δυνατότητα να εκπέμπουν και ιδρύουν αποικίες. (Ιστ. Ελλ. Έθνους, τόμος Β’, σελ. 57),

ο Μιχαήλ Σακελλαρίου, καθηγητής Πανεπιστημίου, στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Β’, σελ 57,

O κορυφαίος γερμανός φιλόλογος U.V.Wilamovitz σε άλλο σημείο της επιστολής, απόσπασμα της οποίας ανέγνωσα στη σύντομη εισαγω-γή, γράφει σχετικά: «…Η Κύμη ήν πόλις αυτονομουμένη, πρίν κρατη-θήναι υπο Χαλκιδέων… Όθεν αναφέρομεν αναγκαίως τήν δόξαν τής Κύμης είς τούς χρόνους πρό τού Ομήρου…» Cottingen, 29 VI 1895 [Η Κύμη υπήρξε πόλη ανεξάρτητη, προτου καταληφθεί από τους Χαλκιδείς (τεθεί υπό τήν επιρροή τών Χαλκιδέων)… Ως εκ τούτου είμεθα υποχρε-ωμένοι να αναγνωρίσομε τη δόξα (την αίγλη) της Κύμης στους χρόνους προ του Ομήρου (830 περίπου π.Χ.)

Τέλος, η δεινή αρχαιολόγος, Έφη Σαπουνά – Σακελλαράκη, που επε-χείρησε επιτυχή ανασκαφή από το 1994 στο λόφο Βιγλατούρι Οξυλίθου, δημοσίευσε τα πορίσματα των ερευνών της στον ΛΒ (32Ο) τόμο του ΑΕΜ της ΕΕΣ, 1996 -97, και καταλήγει: «Είναι όμως βέβαιο ότι με την αποκάλυψη μιας σημαντικής γεωμετρικής θέσης στην περιοχή της Κύ-μης υποστηρίζονται ισχυρά οι φιλολογικές μαρτυρίες και επομένως η άποψη της ύπαρξης της Ευβοϊκής Κύμης δεν μπορεί πλέον να αμφισβη-τηθεί».

β) Την πυκνότητα και την οικονομική ευρωστία του πληθυσμού καθώς και την αποφασιστικότητά των να προασπίζουν πάση δυνάμει, παντί σθένει, τη ζωή, την τιμή, την περιουσία των.

γ) Την παλαιότητα των χωριών, στο υψηλότερο σημείο των οποίων δεσπόζουν.

δ) Το μέτρο, το βαθμό της τεχνογνωσίας κατασκευής πύργων, οι οποίοι αντιστάθηκαν νικηφόρα στο χρόνο, μολονότι αριθμούν ζωή δεκάδων  αιώνων.

ε) Την κατάρτιση σε συστήματα μεταδόσεως μηνυμάτων και αποκρυ-πτογραφήσεώς των.

ς) Τη συνεργασία μεταξύ πόλεων/κρατών, κωμοπόλεων, χωριών του ελλαδικού χώρου παρά τη διαίρεσή του σε πόλεις/κράτη, ως αποτέλεσμα του φυσικού διαμελισμού, και την επίγνωση ότι ανήκουν σε ενιαίο έθνος. Η Τρωική εκστρατεία αντιμετωπίσθηκε ως εθνική υπόθεση.

Όμως η καταστροφή, μερική ή ολική, πολλών εξ αυτών και η χρήση του οικοδομικού υλικού γιά την ανέγερση οικιών, σχολείων, ναών μαρ-τυρεί:

α) Την έλλειψη παιδείας όχι τόσο του εγχώριου πληθυσμού όσο των τοπικών παραγόντων.

β) Την αμεριμνησία, απραξία, αδράνεια, έλλειψη οράματος των αρμο-δίων κεντρικών υπηρεσιών, Υπουργείου Πολιτισμού, Περιφερειών, Νο-μαρχιών, κτλ.

  1. Η αποκατάσταση της αλήθειας. Εν τέλει σημειώνω ότι κάκιστα προσδιορίζονται οι πύργοι αυτοί με τα επίθετα: ενετικοί ή βυζαντινοί ή μεσαιωνικοί ή βενετσιάνικοι ή φράγκικοι. Ασφαλώς οι Βενετοί σταυρο-φόροι μετά το 1204 τους ανακαίνισαν και τους κατέστησαν εκ νέου λει-τουργικούς. Αλλά είναι όλοι, ή τουλάχιστον οι πλείστοι, των ενδόξων και ευφυών προγόνων μας λαμπρά αμυντικά και τηλεπικοινωνιακά έργα του 14ου αιώνος, το πολύ, π.Χ, που προσέφεραν ανεκτίμητες υπηρεσίες επί 2400 χρόνια!

 

  1. Έκφραση ευχαριστίας και ευγνωμοσύνης. Οφείλω να εκφράσω την απεριόριστη, βαθύτατη και ειλικρινή ευχαριστία μου προς τον αγαπητό-τατο και ανεκτίμητο αδελφό μου, Βασίλειο, λαμπρό πνευματικό άνδρα, ο οποίος ανάλωσε πολλές ημέρες και ώρες από τον ελεύθερό του χρόνο, προκειμένου να φιλοτεχνήσει με γνώση, υπομονή και ζήλο τα πονήματά μου με την τοποθέτηση καταλλήλων φωτογραφιών, την εκπόνηση χαρ-τών ή σκαριφημάτων και την επιμέλεια εξωφύλλων. Χωρίς την καθορι-στική συμβολή του, η ανάγνωση των εργασιών μου θα ήταν άχαρη και ανιαρή.

 

  1. Αφιέρωση. Το πόνημα αυτό αφιερώνεται τιμητικά στον εξαίρετο συνάδελφο και διακεκριμένο καθηγητή Μαθηματικών, Σεραφείμ Παναγ. Γαλανό, φίλο και συγγενή εκ της εκλεκτής συζύγου του, Ιωάννας Κ. Νερούτσου, γόνο της ευάνδρου Φθιώτιδος.

 

Δημήτριος  Γ.  Κοίλιαρης,  εξ  Ωρολογίου

Κλασσικός  Φιλόλογος, Επίτιμος Λυκειάρχης

                                                    Ιανουάριος 2017

 

Ευχαριστούμε θερμά τον κύριο Δημήτριο Κοίλιαρη για τη παραχώρηση της άδειας δημοσίευσης του έργου του, καθώς και τον κύριο Ευάγγελο Στάμου για την πολύτιμη βοήθεια του.